Blijven herhalen

Stichting De Inrichting > Nieuws > Blijven herhalen
links: Appelplaats in aanbouw, concentratiekamp Mauthausen. Rechts: een van de vele kampen van Syrische vluchtelingen, Lesbos, Griekenland (foto UNCHR).

Op 4 mei 2020 gaat Stichting De Inrichting, met behulp van (hopelijk) honderd zangers uit de regio, een vijfde editie uitvoeren van de Mauthausen liederencyclus van Mikis Theodorakis.

Die makers van het eerste uur stonden op 4 mei 1998 om 08:00 uur voor de deur van de Grote Kerk op de Markt in Wijk bij Duurstede, te wachten op materiaal, dat in een halve dag moest hangen, en de kerkruimte zou omvormen tot een ruimte waarin publiek ingeklemd werd tussen tralies van betonstaal, waarachter aan de ene kant de vrouwen, en aan de andere kant de mannen stonden. In grauwe pakken, de gezichten wit, de ogen hol gegrimed. Dat was het plan, op die nog stille maandagmorgen.

Regisseur Karel Schneider, beeldenmaker/fotograaf Henny Demoed, ontwerper André van Zwieten en musicus/dirigent Ronald de Haan wisten niet dat zo’n 16 uur later de impact van hun project zo enorm bleek te zijn: maar liefst 1200 mensen hadden de emoties van tekstdichter Jacob Kambanélis ondergaan. Geroerd, in tranen, in stilte.

Een soort traditie zou het kunnen worden, dacht Stichting De Inrichting, rond de millenniumwisseling vergroot tot een achttal ‘prettig gestoorden’. En dus kwamen er wat uitgebreidere uitvoeringen op meerdere plaatsen in de regio (Driebergen, Rhenen, Wijk bij Duurstede) in 2002, 2006 en 2010, rond de meidagen waarin de Tweede Wereldoorlog met zijn verschrikkingen in herinnering wordt geroepen.

In de jaren daarna heeft De Inrichting niet bepaald stilgezeten, maar de Mauthausenliederen nogmaals uitvoeren was een klus, die teveel werd gevonden. Echter: in het jaar waarin de bevrijding van Nederland 75 jaar geleden is, zou het passen. Nog één keer. Dezelfde liederen, dezelfde teksten. Een andere vorm?

Bij het nadenken over – en zoeken naar die nieuwe theatrale vorm voor de uitvoering van de Mauthausenliederen doken vragen op bij de makers.

Moeten kunstenaars zichzelf herhalen? Want De Inrichting zijn niet slechts uitvoerend kunstenaars, die hetzelfde stuk een paar keer opnieuw uitvoeren. Er is ook behoefte om de vorm te verfrissen, met nieuwe ideeën.

Is de geschiedenis zichzelf aan het herhalen? Simpelweg omdat een nieuwe generatie mensen vergeten lijkt te zijn wat een vorige generatie elkaar aandeed, om nagenoeg dezelfde reden: vergelding van het eigen verlies, territoriumdrift, ethnische superioriteit, onvrede om de eigen situatie afreageren op een minderheidsgroep die zich niet kan verdedigen en dus fijn kan worden gehaat.

Zijn de journaalbeelden die we op ons beeldscherm zien een herhaling?
Joden, Roma, Sinti, Homo’s, Geestelijk gehandicapten, in barakken achter prikkeldraad. Palestijnen in geïmproviseerde tentjes en schuurtjes, in hun eigen ghetto’s in Kapharnaum, Sabra en Chatila, Gaza. Jonge mannen, vermagerd, achter het prikkeldraad van een kamp in Bosnië. Kleumende mannen in hoodies, schuilend in hun tentjes van plastic en hout in Calais.

Dan, doorvragend: verschilt de beklemmende wereld van een concentratiekamp erg veel van andere plekken waar mensen onvrijwillig gevangen worden gehouden?

Je kunt aanvoeren dat de huidige kampen geen vernietigingskampen zijn. Maar als je anno 2019 de plekken ziet waar mensen, gevlucht voor oorlog en onderdrukking, gestrand in hun reis naar een betere toekomst, als ongewenste vreemdelingen bij elkaar worden gedreven, dringt zich een déjà-vu op. Wij, de mensheid, hebben het al eens gezien.

Maar we hebben er kennelijk niets van geleerd.

En dus kiezen we om de Mauthausen uit te voeren in een nieuw, maar herkenbaar theaterbeeld: mensen die onvrijwillig gevangen zitten, in gehuld in kleding waarin dagen is gevlucht, geslapen en gelopen, schuilend in geïmproviseerde bouwseltjes, hun hele bezit in een paar boodschappentassen.
Dat hebben we eerder gezien. Toch?

Een laatste opmerking is op zijn plaats. Een ‘disclaimer’, in moderne termen.
Niet uit te sluiten valt dat De Inrichting zal worden verweten de Tweede Wereldoorlog en de vernietiging van zes miljoen Joden te negeren door niet het leed van Mauthausen te verbeelden, maar onterecht te verwijzen naar een actualiteit waarin mensen – ook al zitten ze onvrijwillig gevangen – ‘een beter lot tegemoet gaan dan de slachtoffers van het Nazisme’. Als verweer zou ik suggereren om een paar maanden als vrijwilliger te gaan helpen op Lesbos, dat Griekse eiland dat ooit een ydillisch vakantieoord was.

Vluchtelingen achter bouwhekken en plasticzeil die elkaar toezingen ‘als deze oorlog ooit nog eindigt, O mijn liefste’; we kunnen de hoop op een beter leven niet sterker symboliseren. De Mauthausenliederen van Jacob Kambanelis en Mikis Theodorakis vormen een tijdloos meesterwerk.

december 2019, André van Zwieten